Thuê nhân viên khi việc lặp lại đều và làm theo giờ, cách của anh chị. Dùng cộng tác viên khi việc có đầu ra rõ, theo dự án, người làm tự chủ giờ giấc. Có tiền công và sự quản lý của anh chị thì luật coi là hợp đồng lao động, dù gọi tên khác.
Bài này đi theo thứ tự: so sánh hai lối đi, điều luật quyết định một thỏa thuận có phải hợp đồng lao động không, các khoản phải tính khi thuê nhân viên, cộng tác viên dùng thế nào cho đúng, rồi rủi ro. Căn cứ chính là Bộ luật Lao động số 45/2019/QH14, bản hợp nhất 18/VBHN-VPQH ngày 12/02/2026 đăng Công báo ngày 28/02/2026, cùng Nghị định 293/2025/NĐ-CP về lương tối thiểu, kiểm ngày 12/11/2026. Ví dụ tính tiền dùng số giả định. Bài này là kiến thức tham khảo, không thay tư vấn của luật sư hoặc kế toán; anh chị kiểm văn bản hiện hành trước khi áp dụng.
So sánh nhân viên và cộng tác viên
Chiếc ghế trống trong quán hay văn phòng nhỏ thường có hai cách lấp. Cách một là ký hợp đồng lao động, người đó thành nhân viên. Cách hai là nhờ người làm theo việc, trả tiền theo kết quả. Hai cách khác nhau ở chỗ ai quyết định giờ giấc và cách làm, và ở nghĩa vụ giấy tờ đi kèm.

| Tiêu chí | Nhân viên (hợp đồng lao động) | Cộng tác viên (làm theo việc) |
|---|---|---|
| Trả tiền | Lương theo tháng hoặc giờ, có lương tối thiểu vùng làm sàn | Theo sản phẩm bàn giao hoặc theo dự án, do hai bên thỏa thuận |
| Giờ giấc, cách làm | Chủ quản lý, điều hành, giám sát | Người làm tự chủ, chủ nghiệm thu theo đầu ra |
| Giấy tờ | Hợp đồng lao động bằng văn bản (trừ trường hợp dưới 1 tháng) | Thỏa thuận nêu rõ sản phẩm, thời hạn, giá và cách nghiệm thu |
| Bảo hiểm bắt buộc | Có, khi hợp đồng từ đủ 1 tháng | Không thuộc diện này nếu thật sự không phải hợp đồng lao động |
| Chi phí | Cố định hằng tháng, kể cả lúc ít việc | Phát sinh theo việc |
| Kết thúc | Theo thời hạn báo trước của luật | Theo thỏa thuận trong hợp đồng |
| Hợp khi | Việc đều, cần người gắn bó, học cách của quán | Việc theo đợt, cần kỹ năng riêng, chưa rõ nhu cầu |
Khi nào luật coi là hợp đồng lao động
Đây là điểm nhiều chủ nhỏ hiểu sai. Theo khoản 1 Điều 13 Bộ luật Lao động, hợp đồng lao động là thỏa thuận giữa người lao động và người sử dụng lao động về việc làm có trả công, tiền lương, điều kiện lao động, quyền và nghĩa vụ mỗi bên. Cùng khoản đó ghi rõ: nếu hai bên thỏa thuận bằng tên gọi khác nhưng nội dung thể hiện việc làm có trả công, tiền lương và sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên thì được coi là hợp đồng lao động.
Nghĩa là gọi người đó là «cộng tác viên» chưa đủ. Nếu người đó đến đúng giờ anh chị đặt, làm theo cách anh chị chỉ, nhận một khoản tiền đều mỗi tháng, thì về bản chất đó là nhân viên. Khoản 2 Điều 13 còn quy định trước khi nhận người vào làm, người sử dụng lao động phải giao kết hợp đồng lao động với người đó.
Về hình thức, Điều 14 yêu cầu hợp đồng lao động giao kết bằng văn bản, làm hai bản, mỗi bên giữ một bản. Hợp đồng qua phương tiện điện tử theo luật về giao dịch điện tử có giá trị như văn bản. Hai bên chỉ được giao kết bằng lời nói với hợp đồng có thời hạn dưới 1 tháng, trừ một số trường hợp luật loại ra.
Thuê nhân viên: các khoản phải tính
Loại hợp đồng
Điều 20 cho hai loại: không xác định thời hạn, và xác định thời hạn trong khoảng không quá 36 tháng. Nếu hợp đồng xác định thời hạn hết hạn mà người lao động vẫn làm, hai bên phải ký hợp đồng mới trong 30 ngày. Quá 30 ngày mà chưa ký, hợp đồng cũ trở thành không xác định thời hạn. Hợp đồng mới nếu vẫn xác định thời hạn thì chỉ được ký thêm một lần, sau đó phải chuyển sang không xác định thời hạn (có ngoại lệ cho một số đối tượng luật nêu).
Thử việc
Điều 24 cho phép thỏa thuận thử việc trong hợp đồng lao động hoặc ký hợp đồng thử việc riêng, nhưng không áp dụng với hợp đồng dưới 1 tháng. Điều 25 giới hạn thời gian và chỉ cho thử việc một lần với một công việc: không quá 180 ngày với người quản lý doanh nghiệp, không quá 60 ngày với công việc cần trình độ từ cao đẳng trở lên, không quá 30 ngày với công việc cần trình độ trung cấp, công nhân kỹ thuật hoặc nhân viên nghiệp vụ, và không quá 6 ngày làm việc với công việc khác. Điều 26 quy định lương thử việc do hai bên thỏa thuận nhưng ít nhất bằng 85% lương của công việc đó. Trong thời gian thử việc, mỗi bên được hủy thỏa thuận mà không cần báo trước và không phải bồi thường (khoản 2 Điều 27).
Lương tối thiểu vùng
Theo Nghị định 293/2025/NĐ-CP, ban hành ngày 10/11/2025 và có hiệu lực từ 01/01/2026, mức lương tối thiểu tháng là 5.310.000 đồng ở vùng I, 4.730.000 đồng ở vùng II, 4.140.000 đồng ở vùng III và 3.700.000 đồng ở vùng IV. Danh sách địa bàn từng vùng nằm trong phụ lục của nghị định; anh chị tra nơi đặt trụ sở hoặc nơi làm việc của quán. Nguồn tôi đối chiếu là trang phổ biến pháp luật của cơ quan nhà nước, chưa phải bản gốc ký.
Bảo hiểm bắt buộc và một ví dụ số
Luật Bảo hiểm xã hội số 41/2024/QH15 có hiệu lực từ 01/07/2025. Theo các bảng tổng hợp tôi đọc, người làm theo hợp đồng lao động từ đủ 1 tháng thuộc diện đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, và tổng các khoản bảo hiểm bắt buộc là khoảng 21,5% quỹ lương ở phía công ty và 10,5% ở phía người lao động. Tôi chưa mở được bản gốc để đối chiếu từng tỷ lệ, nên anh chị hỏi cơ quan bảo hiểm hoặc kế toán trước khi áp dụng.
Ví dụ số giả định để minh hoạ: nhân viên lương 8.000.000 đồng một tháng, giả sử mức đóng bảo hiểm bằng đúng lương này. Theo tỷ lệ trên, công ty đóng thêm khoảng 1.720.000 đồng, tổng chi khoảng 9.720.000 đồng mỗi tháng. Người lao động bị trừ khoảng 840.000 đồng từ lương. Trong thời gian thử việc ở mức 85%, lương là 6.800.000 đồng. Khoản chi này đi vào dòng tiền hằng tháng; cách đưa vào bảng dòng tiền có trong bài bảng dòng tiền 13 tuần cho doanh nghiệp nhỏ.
Khi nhân viên muốn nghỉ
Theo Điều 35, người lao động muốn đơn phương chấm dứt hợp đồng phải báo trước ít nhất 45 ngày với hợp đồng không xác định thời hạn, 30 ngày với hợp đồng xác định thời hạn từ 12 đến 36 tháng, và 3 ngày làm việc với hợp đồng xác định thời hạn dưới 12 tháng. Một số trường hợp luật cho nghỉ không cần báo trước, như không được trả lương đúng hạn.
Cộng tác viên: dùng sao cho đúng
Cộng tác viên hợp với việc theo đợt: thiết kế một bộ nhận diện, viết một loạt bài, sửa một lần hệ thống điện. Tôi hay khuyên chủ nhỏ viết ra bốn điều trước khi bắt đầu:
- Sản phẩm bàn giao: cái gì, số lượng, định dạng.
- Thời hạn: ngày bàn giao và số vòng sửa.
- Giá: trả một lần hay chia đợt, trả khi nào.
- Cách nghiệm thu: ai kiểm, tiêu chí nào thì coi là xong. Viết tiêu chí cho cụ thể giống cách ghi «tiêu chí đạt» trong bài viết SOP một trang cho quán nhỏ.
Đừng đặt giờ làm cố định, đừng bắt báo cáo hằng ngày, đừng trả một khoản đều mỗi tháng nếu muốn giữ đúng bản chất cộng tác. Thuế thu nhập của người nhận tiền có quy tắc riêng; phần này anh chị hỏi kế toán, vì quy định thuế đã đổi trong năm 2026.
Rủi ro khi chọn sai hình thức
- Gọi cộng tác viên nhưng quản lý như nhân viên. Theo khoản 1 Điều 13, nội dung quyết định, không phải tên gọi. Nếu có tranh chấp, thỏa thuận có thể bị coi là hợp đồng lao động, kéo theo các nghĩa vụ như bảo hiểm. Mức xử phạt cụ thể tôi chưa đối chiếu, nên không nêu.
- Thuê nhân viên khi chưa đủ việc. Lương và bảo hiểm là chi phí cố định, chạy cả tháng ít khách. Nên có ít nhất ba tháng số liệu để biết việc có đều không.
- Cộng tác viên ít gắn bó. Người làm theo đợt có thể nhận việc khác bất cứ lúc nào, và họ không học sâu cách làm của quán.
- Chất lượng khó giữ. Mỗi người một cách làm nếu không có tiêu chí nghiệm thu rõ.
- Quên cập nhật quy định. Lương tối thiểu vùng và các quy định bảo hiểm đã đổi vào 2025 và 2026. Nhớ soát lại mỗi năm.
Các bài khác về cách tổ chức đội ngũ nằm ở chuyên mục vận hành và quản trị.
Câu hỏi thường gặp về tuyển người đầu tiên
Có bắt buộc thử việc không?
Không bắt buộc. Theo Điều 24, hai bên có thể thỏa thuận thử việc, và không áp dụng thử việc với hợp đồng có thời hạn dưới 1 tháng.
Thử việc tối đa bao lâu?
Tùy công việc theo Điều 25: 6 ngày làm việc với công việc khác, 30 ngày với trình độ trung cấp, 60 ngày với trình độ cao đẳng trở lên, 180 ngày với người quản lý doanh nghiệp. Chỉ thử việc một lần cho một công việc.
Lương thử việc tối thiểu là bao nhiêu?
Theo Điều 26, ít nhất bằng 85% mức lương của công việc đó. Anh chị kiểm thêm xem mức đó có phù hợp với lương tối thiểu vùng hiện hành không trước khi chốt.
Có được ký hợp đồng lao động bằng lời nói không?
Chỉ với hợp đồng có thời hạn dưới 1 tháng, theo khoản 2 Điều 14, và có ngoại lệ. Với hợp đồng dài hơn, anh chị ký văn bản hai bản hoặc dùng hợp đồng điện tử theo quy định.
Hợp đồng xác định thời hạn hết hạn mà người đó vẫn làm thì sao?
Theo khoản 2 Điều 20, hai bên phải ký hợp đồng mới trong 30 ngày. Quá 30 ngày không ký thì hợp đồng cũ trở thành hợp đồng không xác định thời hạn.
Nguồn: Bộ luật Lao động 45/2019/QH14 (hiệu lực 01/01/2021), bản hợp nhất 18/VBHN-VPQH ngày 12/02/2026, Công báo ngày 28/02/2026, các Điều 13, 14, 20, 24, 25, 26, 27, 35; Nghị định 293/2025/NĐ-CP ngày 10/11/2025, hiệu lực 01/01/2026 (mức lương tối thiểu vùng); Luật Bảo hiểm xã hội 41/2024/QH15, hiệu lực 01/07/2025 (đối tượng, tỷ lệ theo bảng tổng hợp chưa đối chiếu bản gốc), kiểm ngày 12/11/2026. Các con số trong ví dụ lương là giả định để minh hoạ.


